نسبت‌سنجی رشد متعالی و رشد پس از سانحه؛ تحول واکنشی در برابر تحول ارادی

دهقانی شورکی, محمد; رفیعی هنر, حمید; دانشفر, بهزاد; نجفی, محمدرضا

doi:10.48308/jiethics.2026.245703.1085

نسبت‌سنجی رشد متعالی و رشد پس از سانحه؛ تحول واکنشی در برابر تحول ارادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

محمد دهقانی شورکی ¹

حمید رفیعی هنر ²

بهزاد دانشفر ³

محمدرضا نجفی ¹

¹ کارشناسی ارشد، روانشناسی اسلامی، گروه اخلاق و روان‌شناسی، موسسه آموزش عالی اخلاق و تربیت، قم، ایران.

² استادیار، گروه اخلاق، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران (نویسنده مسئول).

³ استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

10.48308/jiethics.2026.245703.1085

چکیده

پژوهش حاضر با هدف نسبت‌سنجی دو مفهوم «رشد متعالی» در منابع اسلامی و «رشد پس از سانحه» در روان‌شناسی مثبت‌گرا، انجام شد. پژوهش با رویکرد ترکیبی و سه روش معناشناسی زبانی، اجتهادی مبتنی بر پارادایم اجتهادی دانش دین (پاد) و دلفی انجام شد. مؤلفه‌ها و مراحل رشد متعالی از منابع اسلامی استخراج و با رشد پس از سانحه نسبت‌سنجی شد. اعتبارسنجی با شاخص روایی محتوا (CVI) و مشارکت یازده خبرۀ علوم اسلامی و روان‌شناسی انجام گرفت. یافته‌ها نشان داد رشد متعالی دارای هفت مؤلفۀ مفهومی و چهار مرحلۀ اساسی است. نسبت‌سنجی نشان داد در رشد پس از سانحه، رشد واکنشی به بحران است و عامل اصلی آن بحران می‌باشد؛ اما در رشد متعالی، رشد ابتکاری ارادی به سوی کمال است که عامل اصلی آن هدف متعالی انسانی است و بحران‌ها صرفاً بستر یا آزمون‌اند. CVI مدل ۰.۹۱ محاسبه شد که روایی محتوایی عالی را نشان می‌دهد. نسبت این دو مفهوم از جنس تفاوت پارادایمی در سه ساحت است: ماهیت تحول (واکنشی در برابر ارادی)، عوامل مؤثر (بحران در برابر هدف متعالی انسانی) و غایت رشد (سازگاری در برابر تعالی انسانی). تفاوت در غایت رشد عمیق‌تر است و نشان می‌دهد رشد پس از سانحه افقی روان‌شناختی دارد، درحالی‌که رشد متعالی افقی الهی و وجودی دارد که فارغ از وابستگی دینی یا فرهنگی، ظرفیتی فطری و جهان‌شمول در همه انسان‌هاست. این مقاله با تحلیل سه‌ساحتی، زمینه پژوهش‌های آتی در روان‌شناسی دینی و مثبت‌گرا را فراهم می‌کند.

کلیدواژه‌ها

رشد متعالی

رشد پس از سانحه

تحول واکنشی

تحول ارادی

روان‌شناسی اسلامی

روش اجتهادی

عنوان مقاله English

Assessing the Relationship Between Transcendent Development and Post-Trauma Growth: Reactive Transformation versus Volitional Transformation

نویسندگان English

Mohammad Dehghani Shuroki ¹

Hamid Rafie Honar ²

Behzad Daneshfar ³

Mohamadreza Najafi ¹

¹ M.A., Islamic Psychology, Department of Ethics and Psychology, Institute of Higher Education for Ethics and Education, Qom, Iran.

² Assistant Professor, Department of Ethics, Islamic Sciences and Culture Academy, Qom, Iran (Corresponding Author).

³ Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Farhangian University, Tehran, Iran.

چکیده English

Introduction: This study compares "Transcendent Development" in Islamic sources and "Posttraumatic Growth" (PTG) in positive psychology across three domains: nature of transformation, effective factors, and ultimate goal. PTG refers to positive psychological changes from struggling with difficult circumstances (Tedeschi & Calhoun, 1996) and is reactive. Transcendent Development is a voluntary, purposeful transformation toward perfection rooted in human nature (Kaviani, 2020). The main question is the distinction between these concepts in the three domains.
Findings: A mixed-methods approach using linguistic semantics, ijtihad (PAD), and Delphi methods was employed. Components and stages of Transcendent Development were extracted from Islamic sources and compared with PTG. Validation used CVI with 11 experts. Transcendent Development has seven components (process-oriented, sustainable, simple, transformative-bidirectional, qualitative-infinite, voluntary-purposeful, universal-human) and four stages (belief, existential commitment, building aligned identities, placement in a unified social system). Comparison showed PTG forms in reaction to crisis, while Transcendent Development is a voluntary initiative toward perfection with crises as contexts. CVI was 0.91. The relationship is a paradigmatic difference in three domains: nature of transformation (reactive vs. voluntary), effective factors (crisis vs. transcendent human goal), and ultimate goal (adaptation vs. human transcendence). The goal domain difference is deepest; PTG has a psychological horizon, while Transcendent Development has an existential-divine horizon achievable as an innate universal capacity in all humans.

Discussion: Despite shared emphasis on positive growth, fundamental differences exist. In nature of transformation, PTG is reactive and adaptive, while Transcendent Development is voluntary and based on conscious choice. In effective factors, PTG's factor is crisis, while Transcendent Development's is the innate pursuit of perfection. In ultimate goal, PTG aims at readaptation, while Transcendent Development aims at divine nearness and absolute perfection—a goal innately present in all humans (Quran 2:62; 17:70). Validation with CVI=0.91 confirmed excellent validity. The key contribution is the universality of Transcendent Development as an innate capacity independent of religion and culture. The methodological contribution demonstrates the effectiveness of combining ijtihad and Delphi. This three-domain analysis provides a foundation for future research in religious and positive psychology.

کلیدواژه‌ها English

Transcendent Development

Posttraumatic Growth

Reactive Transformation

Voluntary Transformation

Islamic Psychology

Ijtihad Method

ابن‌بابویه، محمد بن علی (۱۳۹۸ق). التوحید. چاپ اول. قم: جامعه مدرسین.

احمدی، زینب؛ نشاط‌دوست، حمیدطاهر؛ مهرابی، حسینعلی (۱۳۹۶). پیش‌بین‌های رشد پس از سانحه در زنان مبتلا به آسیب: معنویت‌گرایی، حمایت اجتماعی، خودکارآمدی و تاب‌آوری. دستاوردهای روانشناسی بالینی،
3(3)، ۳۰۶-۳۲۰. https://doi.org/10.22055/jacp.2019.29857.1117

امامی، محمد جعفر (۱۳۸۷). لغات در تفسیر نمونه. قم: انتشارات علی بن ابی‌طالب(ع).

جواهری محمدی، عباس؛ وکیلی، مطهره؛ قاضی نژاد، نیکو (۱۴۰۰). ارائه‌ الگوی رشد پس از سانحه مبتنی بر روان‌شناسی مثبت در بهبودیافتگان سرطان؛ مطالعه‌ای فراترکیب. پژوهش‌های کاربردی روان‌شناختی، 12(4)، ۱۹۷-۲۲۶. https://doi.org/10.22059/japr.2022.326588.643896

جواهری، عباس؛ اسماعیلی، اکرم؛ وکیلی، مطهره (۱۴۰۰). رابطه بین رشد پس از سانحه و معنای زندگی با نقش واسطه‌ای بهزیستی معنوی در بیماران بهبودیافته از کرونا. رویش روان‌شناسی، (۶۸)، ۸۷-۹۸.

https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.2383353.1400.10.11.17.7

جوهری، اسماعیل بن حماد (۱۴۱۰ق). الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیه. 6جلد. چاپ اول. بیروت: دارالعلم للملایین.

حسنی، حمیدرضا؛ علی‌پور، مهدی (۱۳۸۹). پارادایم اجتهادی دانش دین (پاد). چاپ اول. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

خطیبی، مهدی (۱۳۹۸). اعتبارسنجی تراکم ظنون در فرایند استنباط. جستارهای فقهی و اصولی، ۵ (۱۶)، ۷-۳۴.

دهقانی شورکی، محمد (۱۴۰۲). مفهوم‌شناسی رشد متعالی در روان‌شناسی اسلامی. مطالعات اسلام و روان‌شناسی، 17(32)، 106-126. https://doi.org/10.30471/psy.2023.9532.2151

سبحانی تبریزی، جعفر (۱۴۴۱ق). الوسیط فی أصول الفقه. چاپ دوازدهم. قم: مؤسسه امام صادق(ع).

سعیدی، سالار؛ نجفی، هیوا؛ محمودیان، رامین؛ فرجی، کاروان؛ صدقی، اوینار (۱۴۰۳). پیش‌بینی رشد پس از سانحه براساس نظام باورهای معلمان زن با تجربه سوگ همسر پایاشهر. پایاشهر، 5(۵۸)، ۱۲۱۷-۱۲۲۵.

https://civilica.com/doc/1939997

شجاعی، محمدصادق؛ جان‌‌بزرگی، مسعود؛ عسگری، علی؛ غروی، سیدمحمد (۱۳۹۳). کاربرد نظریه‌های حوزه‌های معنایی در مطالعات واژگانی ساختار شخصیت بر پایه منابع اسلامی. مطالعات اسلام و روان‌شناسی،
8(15)، ۷-۳۸. https://civilica.com/doc/853129

طباطبایی، محمدحسین (۱۳۹۰ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: انتشارات اسماعیلیان.

طوسی، محمد بن حسن (۱۴۰۷ق). تهذیب الاحکام. قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

عباسی، مهدی (۱۳۹۷). تدوین مدل مفهومی و طرح نمای درمانی لذت‌بری سعادت‌نگر براساس منابع اسلامی در نشانگان افسردگی. پایان‌نامه دکتری روان‌شناسی. مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره) قم.

عسگری، زهرا؛ نقوی، اعظم (۱۳۹۸). تبیین فرایند رشد پس از سانحه: ترکیب مضمون مطالعات کیفی. روان‌پزشکی و روان‌شناسی بالینی ایران، (97)، ۲۲۵-۲۳۵. http://dx.doi.org/10.32598/ijpcp.25.2.222

فتحی آشتیانی، علی (۱۳۹۵). آشنایی با روش‌های تحقیق در روان‌شناسی. تهران: انتشارات دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله.

فراهیدی، خلیل بن احمد (۱۴۱۰ق). کتاب العین. ۸ جلد. چاپ دوم. قم: نشر هجرت.

کابلی، مریم (۱۴۰۱). روان‌شناسی رشد پس از سانحه. نخبگان علوم و مهندسی، (۳۸)، ۱۲۶-۱۳۵.

https://civilica.com/doc/1585549

کاویانی، محمد (۱۳۹۹). روان‌شناسی در قرآن. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۲۹ق). الکافی. قم: دارالحدیث.

محمدی، سیدحسن؛ موحد، احمد؛ عباسی، زهره (۱۴۰۲). بررسی و نقد دیدگاه ویکتور فرانکل پیرامون معنای زندگی براساس منابع اسلامی. پژوهش‌های روان‌شناسی اسلامی، (۱۱)، ۷-۲۶.

مردیهادرچه، اعظم (۱۳۹۸). بساطت نفس در حکمت متعالیه. پایان‌نامه دکتری. دانشگاه فردوسی مشهد.

مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۳ق). فصول المختاره. چاپ اول. قم: کنگره شیخ مفید.

ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (۱۳۸۷ق). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. قم: مکتبة المصطفوی.

نورعلی‌زاده میانجی، مسعود (۱۴۰۳). روش مدل‌یابی مفهومی از متون اسلامی (با تأکید بر سازه‌های روان‌شناختی). چاپ دوم. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی و دبیرخانه حمایت از طرح‌های پژوهشی.

Boals, A., Bedford, L. A. & Callahan, J. L. (2017). The role of event centrality in the development of posttraumatic growth. Journal of Traumatic Stress, 30(3), 228-236.

Cohen, A. & Katz, M. (2015). The role of religious coping in posttraumatic growth among trauma survivors. Journal of Religion and Health, 54(4), 1390-1401.

David, G., Shakespeare-Finch, J. & Krosch, D. (2022). Testing theoretical predictors of posttraumatic growth and posttraumatic stress symptoms. Psychological Trauma: Theory, Research, Practice, and Policy, 14(3), 399.

Dekel, S., Ein-Dor, T. & Solomon, Z. (2012). Posttraumatic growth and posttraumatic distress: A longitudinal study. Psychological Trauma: Theory, Research, Practice, and Policy, 4(1), 94.

Joseph, S. & Linley, P. A. (2008). Trauma, recovery, and growth: Positive psychological perspectives on posttraumatic stress. John Wiley & Sons.

Kleim, B. & Ehlers, A. (2009). Evidence for a curvilinear relationship between posttraumatic growth and posttrauma depression and PTSD in assault survivors. Journal of Traumatic Stress, 22(1), 45-52.

Liu, A. N., Wang, L. L., Li, H. P., Gong, J. & Liu, X. H. (2017). Correlation between posttraumatic growth and posttraumatic stress disorder symptoms based on Pearson correlation coefficient: A meta-analysis. The Journal of Nervous and Mental Disease, 205(5), 380-389.

Prati, G. & Pietrantoni, L. (2009). Optimism, social support, and coping strategies as factors contributing to posttraumatic growth: A meta-analysis. Journal of Loss and Trauma, 14(5), 364-388.

Schubert, C. F., Schmidt, U. & Rosner, R. (2016). Posttraumatic growth in populations with posttraumatic stress disorder—A systematic review on growth‑related psychological constructs and biological variables. Clinical Psychology & Psychotherapy, 23(6),
469-486.

Shakespeare-Finch, J. & Lurie-Beck, J. (2014). A meta-analytic clarification of the relationship between posttraumatic growth and symptoms of posttraumatic distress disorder. Journal of Anxiety Disorders, 28(2), 223-229.

Tedeschi, R. G. & Calhoun, L. G. (1996). The Posttraumatic Growth Inventory: Measuring the positive legacy of trauma. Journal of Traumatic Stress, 9(3), 455-471.

Van der Plas, A. (2008). Semantic Field Theory and Its Applications. Publisher.