فطرت اخلاقی به مثابه بستری برای اخلاق جهانی از دیدگاه علامه طباطبایی

ذوفقاری, زهرا; ذوفقاری, شهاب‌الدین; ارشد ریاحی, علی

doi:10.48308/jiethics.2026.244056.1062

فطرت اخلاقی به مثابه بستری برای اخلاق جهانی از دیدگاه علامه طباطبایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

زهرا ذوفقاری ¹

شهاب‌الدین ذوفقاری ²

علی ارشد ریاحی ³

¹ دانش آموخته دکتری حکمت متعالیه، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران (نویسنده مسئول).

² استادیار گروه تفسیر و نهج‌البلاغه، دانشکده علوم قرآن و حدیث، دانشگاه معارف قرآن و عترت(ع)، اصفهان، ‌ایران.

³ گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اهل بیت علیهم السلام، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

10.48308/jiethics.2026.244056.1062

چکیده

پدیده جهانی‌شدن و چالش‌های اخلاقی ناشی از آن، ضرورت پژوهش درباره اخلاق جهانی را بیشتر کرده است؛ هرچند اخلاق جهانی به عنوان بخشی از اخلاق کاربردی و به معنای مجموعه قواعد و اصول اخلاقی جهان‌‌شمول در بستر تفکر غربی شکل گرفته است، اما در آرای برخی اندیشمندان مسلمان همچون علامه طباطبایی نیز ظرفیت ورود به این حوزه مشاهده می‌‌شود. پژوهش حاضر با هدف کاربست تحلیلی آرای علامه طباطبایی در ارائه بستری مناسب برای اخلاق جهانی و به روش مطالعات توصیفی‌ـ تحلیلی صورت گرفته و این نتیجه مهم حاصل شده است که توجه ویژه ایشان به بعد اخلاقی فطرت به عنوان سرشت مشترک انسان‌ها با الهام از آیات و روایات و تأکید بر این سرشت واحد به عنوان مبنای زیست اخلاقی، زمینه مناسبی برای طرح اخلاق جهانی فراهم می‌آورد؛ تا آنجا که می‌توان گفت نظریه‌های اخلاق جهانی مبتنی بر انسانیت اولیه یا قاعده زرین نیز ناشی از فطرت اخلاقی است. با توجه به آنکه اصول (اخلاقی) مبتنی بر فطرت، مشترک میان همه انسان‌هاست، می‌‌توان امید داشت که تأکید بر فطرت اخلاقی در اخلاق جهانی در وحدت‌بخشی به جامعه جهانی مؤثر واقع شود.

کلیدواژه‌ها

اخلاق جهانی

‌ علامه طباطبایی

فطرت اخلاقی

انسانیت اولیه

قاعده زرین

عنوان مقاله English

Moral Nature as a Basis for Global Ethics in Allameh Tabataba'i's Thought

نویسندگان English

Zahra Zoofaghari ¹

Shahb-al-Din Zoofaghari ²

Ali Arshad Riahi ³

¹ PhD of philosophy, Isfahan University, Isfahan, Iran (Corresponding Author).

² Assistant professor, Department of interpretation (of Quran), Faculty of Qur'an and Hadith Sciences, Isfahan University of Quran and Etrat Studies, Isfahan, Iran.

³ Professor of philosophy, Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology and Ahl-Al-Bayt Studies, Isfahan University, Isfahan, Iran

چکیده English

Introduction: Globalization has generated ethical challenges necessitating a global ethic. Western theorists have addressed this via two approaches: "common ground of religions" (Hans Küng and Leonard Swidler) and "interdisciplinary studies". Domestic research largely relies on Western frameworks. This descriptive-analytical study applies Allāmah Ṭabāṭabā'ī's conception of ethical Fiṭrah (innate moral nature) as an indigenous foundation for global ethics.
Methodology: The research adopts a descriptive-analytical approach to data processing and presentation. As this study is a library-based research, the instruments employed for data collection comprise note-taking, categorization, and content analysis.
Findings: Küng grounds global ethics in "primordial humanity", while Swidler bases it on the "Golden Rule". Ṭabāṭabā'ī posits that humans possess innate awareness of good and evil, underpinning principles like justice, truthfulness, and benevolence. Ethical Fiṭrah is universal, immutable, non-acquisitive, and infallible, serving as a unifying human factor.
Discussion: The common-ground approach's foundations ultimately root in shared ethical Fiṭrah. While Küng and Swidler leave these origins unexplained, Ṭabāṭabā'ī's theory fills this gap. A Fiṭrah-based global ethic, unlike religion-centered or contract-based approaches, addresses humanity's inner voice, avoiding ideological imposition, and holds significant potential for global unity and sustainable ethical principles.

کلیدواژه‌ها English

Global Ethics

Allāmah Ṭabāṭabā'ī

Ethical Fiṭrah (Innate Moral Nature)

Primordial Humanity

Golden Rule

قرآن کریم. ترجمه محمدمهدی فولادوند.

کتاب مقدس.

ابراهیمی، محمدنبی (1390). اخلاق جهانی و سیاست جهانی از دیدگاه هانس کونگ و نقد آن براساس آموزه‌‌های اسلامی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته فلسفه اخلاق دانشگاه قم.

اتکینسون، ریتا ال.؛ اتکینسون، ریچارد سی.؛ اسمیت، ادوارد ای. و همکاران (1394). زمینه روا‌ن‌شناسی هیلگارد. محمدنقی براهنی و همکاران. چاپ 23. تهران: انتشارات رشد.

بخشی درمیان، طیبه (1390). مفهوم و نقش فطرت در اخلاق اسلامی از دیدگاه علامه طباطبایی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته اخلاق اسلامی. دانشگاه پیام نور تهران.

جوادی آملی، عبدالله (1379). تفسیر موضوعی قرآن کریم؛ فطرت در قرآن. چاپ دوم. قم: مرکز نشر اسراء.

دفتر همکاری حوزه و دانشگاه (1368). درآمدی بر حقوق اسلامی. تهران: سمت.

دورانت، ویل (1370). تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام؛ ع. پاشایی و امیرحسین آریان‌‌پور. تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.

راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1392ق). معجم مفردات الألفاظ القرآن. بی‌‌جا: مطبعة التقدم العربی.

رجبی، محمود (1385). انسان‌‌شناسی. چاپ هشتم. تهران: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).

سوییدلر، لئونارد، 1382، عصر گفت‌وگوی جهانی، ترجمه هوشنگ رهنما، اخبار ادیان، سال اول، شماره 6،
صص 56-59. https://www.ensani.ir/fa/article/224146

سوییدلر، لئونارد، 1385، گفت‌وگوی عقلها، دست ها و دل‌‌ها، اخبار ادیان، شماره 19.

https://www.ensani.ir/fa/article/224344

سوییدلر، لئونارد، 1393، گفت‌وگو چیست؟، ترجمه مهدی صالحی و احمد مقری، مجله هفت آسمان، سال شانزدهم - شماره 63 و 64، صص 173 تا 196. https://haftasman.urd.ac.ir/article_66647.html

سینگر، پیتر (1395). یک جهان: اخلاق جهانی‌‌شدن. ترجمه محمد آزاده. تهران: نشر نی.

طباطبایی، محمدحسین (1387الف). تعالیم اسلام. تحقیق و تصحیح سیدهادی خسروشاهی. قم: بوستان کتاب.

طباطبایی، محمدحسین (1387ب). روابط اجتماعی در اسلام. قم: بوستان کتاب.

طباطبایی، محمدحسین (1388). بررسی‌‌های اسلامی. قم: بوستان کتاب.

طباطبایی، محمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. چاپ دوم. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.

فرامرز قراملکی، احد (1382). تأملی در اخلاق جهانی با تأکید بر بیانیه‌‌های سوییدلر و هانس کونگ. پژوهشنامه فلسفه دین (نامه حکمت)، (1)، 79-88. https://doi.org/10.30497/prr.2012.1223

غفوری‌نژاد، محمد (1389). تطور تاریخی نظریه فطرت در فلسفه و عرفان اسلامی. فصلنامه آینه معرفت، 10(3)، 100-129. https://jipt.sbu.ac.ir/article_95034.html

کانت، ایمانوئل (1369). بنیاد مابعدالطبیعه اخلاق. ترجمه حمید عنایت و علی قیصری. تهران: انتشارات خوارزمی.

کریمی لاسکی، محمد؛ فرامرز قراملکی، احد (1394). ادیان بزرگ، قاعده زرین و دیگری. فصلنامه پژوهش‌‌نامه اخلاق، 8(28)، 75-98. https://akhlagh.maaref.ac.ir/article-1-249-fa.html

کونگ، هانس (1387). ساحت‌‌های معنوی ادیان جهان؛ نشانه راه. ترجمه حسن قنبری. قم: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب.

کونگ، هانس (1389). اخلاق جهانی به‌مثابه بنیانی برای جامعه جهانی. ترجمه و نقد سیدحسین شرف‌الدین. معرفت اخلاقی، (5)، 115-146. https://marefateakhlagi.nashriyat.ir/node/

کونگ، هانس (1391). هنر زیستن؛ تأملاتی در معناداری زندگی. ترجمه حسن قنبری. قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب.

مطهری، مرتضی (1389). مجموعه آثار. تهران: انتشارات صدرا.

مک‌نیون، دان (1395). اخلاق خلاّق؛ درآمدی بر اخلاق نظری و عملی. ترجمه ادیب فروتن. تهران: ققنوس.

مهربانی، ابوالفضل (1336). ترجمه قانون حمورابی پادشاه بابل. پایان‌نامه رشته قضایی دانشکده حقوق دانشگاه تهران.

والزر، مایکل (1389). فربه و نحیف؛ خاستگاه هنجارهای اخلاقی. ترجمه سیدصادق حقیقت و مرتضی بحرانی. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.

Kung, Hans (1993). Declaration Toward a Global Ethic. London: SCM.

Kuschel, K. J. (2002). “The global ethic and world religions in an age of globalization”, in:
A. Race & I. Shafer (eds) Religions in Dialogue: From Theocracy to Democracy (Aldershot, England: Ashgate), 209–218.

Meollendorf, Darrel; Heather Widdows (2015). The Routledge Handbook of Global ethics. London, Routledge.

Singer, G. Marcus (2006). Golden Rule, in: Encyclopedia of Philosophy, v4, ed. Donald M. Borcher, 144-147, NewYork, Thomson Gale. 2^th ed.

Swidler, Leonard (2014). Dialogue for Interreligious Understanding. NewYork, Palgrave Macmillan.

Swidler, Leonard, )1996(, The Intimate Intertwining of Business, Religion & Diologue, paper presented at the World Congress on Business, Economics and Ethics sponsored by International Society of Business, Economics & Ethics at Reitaku Univ., Tokyo, Japan.