چکیده

این مقاله به بررسی «علم احوال قلب» در اندیشه ابوحامد محمد غزالی می‌پردازد و ‏آن را در پرتو «علم القلوب» در تصوف بازخوانی کرده و ارتباط آن با دیگر علوم اسلامی ‏خصوصا علم اخلاق نشان می‌دهد. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از چارچوب نظری الهیات ‏معنوی مسیحیت کاتولیک و با روش تحلیل مضمون از نوع «آزمون نظریه»، نشان ‏می‌دهد «علم احوال قلب» (ذیل علم معامله) در منظومه غزالی با دانشی که در سنت ‏مسیحی «الهیات معنوی» نامیده می‌شود، قابل فهم است. یافته‌ها حاکی است که این ‏دانش ریشه در آثار صوفیان نخستین دارد و غزالی با نظام‌مند کردن آن، جایگاهی ‏معرفتی در طبقه‌بندی علوم اسلامی برای آن فراهم ساخت. «علم احوال قلب» به ‏شناخت و تنظیم حالات درونی مؤمن، درمان امراض قلبی و پرورش فضایل معنوی ‏می‌پردازد و بدین‌سان زمینه تحقق تجربه زیسته ارتباط با خداوند را فراهم می‌کند. مقاله ‏همچنین نشان می‌دهد که در این دستگاه فکری، فضایل اخلاقی تجلی سلامت قلب‌اند و ‏اخلاق بدون اصلاح قلب به سطح رفتار تقلیل می‌یابد. از این رو علم احوال قلب را ‏می‌توان حلقه اتصال عرفان، اخلاق و تربیت در سنت اسلامی دانست‎.‎‏ بدین معنا، علم ‏احوال قلب در اندیشه غزالی همان کارکردی را ایفا می‌کند که الهیات معنوی در سنت ‏مسیحی بر عهده دارد: تبیین، هدایت و تربیت تجربه زیسته ارتباط انسان با خداوند.‏ ‎‏ بدین معنا، علم ‏احوال قلب در اندیشه غزالی همان کارکردی را ایفا می‌کند که الهیات معنوی در سنت ‏مسیحی بر عهده دارد: تبیین، هدایت و تربیت تجربه زیسته ارتباط انسان با خداوند.‏هدایت و تربیت تجربه زیسته ارتباط انسان با خداوند.‏ این مقاله به بررسی «علم احوال قلب» در اندیشه ابوحامد محمد غزالی می‌پردازد و ‏آن را در پرتو «علم القلوب» در تصوف بازخوانی کرده و ارتباط آن با دیگر علوم اسلامی ‏خصوصا علم اخلاق نشان می‌دهد. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از چارچوب نظری الهیات ‏معنوی مسیحیت کاتولیک و با روش تحلیل مضمون از نوع «آزمون نظریه»، نشان ‏می‌دهد «علم احوال قلب» (ذیل علم معامله) در منظومه غزالی با دانشی که در سنت ‏مسیحی «الهیات معنوی» نامیده می‌شود، قابل فهم است. یافته‌ها حاکی است که این ‏دانش ریشه در آثار صوفیان نخستین دارد و غزالی با نظام‌مند کردن آن، جایگاهی ‏معرفتی در طبقه‌بندی علوم اسلامی برای آن فراهم ساخت. «علم احوال قلب» به ‏شناخت و تنظیم حالات درونی مؤمن، درمان امراض قلبی و پرورش فضایل معنوی ‏می‌پردازد و بدین‌سان زمینه تحقق تجربه زیسته ارتباط با خداوند را فراهم می‌کند. مقاله ‏همچنین نشان می‌دهد که در این دستگاه فکری، فضایل اخلاقی تجلی سلامت قلب‌اند و ‏اخلاق بدون اصلاح قلب به سطح رفتار تقلیل می‌یابد. از این رو علم احوال قلب را ‏می‌توان حلقه اتصال عرفان، اخلاق و تربیت در سنت اسلامی دانست‎.‎‏ بدین معنا، علم ‏احوال قلب در اندیشه غزالی همان کارکردی را ایفا می‌کند که الهیات معنوی در سنت ‏مسیحی بر عهده دارد: تبیین، هدایت و تربیت تجربه زیسته ارتباط انسان با خداوند.‏‎‏ بدین معنا، علم ‏احوال قلب در اندیشه غزالی همان کارکردی را ایفا می‌کند که الهیات معنوی در سنت ‏مسیحی بر عهده دارد: تبیین، هدایت و تربیت تجربه زیسته ارتباط انسان با خداوند.‏هدایت و تربیت تجربه زیسته ارتباط انسان با خداوند.‏